Pojęcia i rola "Sądu" w dobie odciążania sądownictwa
Całodniowy warsztat w formie stacjonarnej (przy biernym uczestnictwie słuchaczy korzystających z formy zdalnej) stanowił element współfinansowanego przez fundusze Unii Europejskiej projektu „Pozasądowy wymiar sprawiedliwości w sprawach z zakresu prawa rodzinnego i spadkowego” i poświęcony był przejmowaniu niektórych dotychczasowych kompetencji sądów w sprawach z zakresu prawa spadkowego i rodzinnego przez organy pozasądowe, a w szczególności poruszono następujące kwestie:
- Na przykładach wybranych ustawodawstw państw członkowskich Unii Europejskiej przedstawione zostały współczesne tendencje do powierzania organom pozasądowym, w tym notariuszom, coraz szerszych kompetencji rozpoznawania spraw z zakresu prawa spadkowego i rodzinnego, wraz z uzasadnieniem wskazującym na liczne zalety takiego rozwiązania i wskazaniem szeregu argumentów, dla których przekazanie notariuszom rozpoznawania niespornych spraw, np. rozwodowych, jest celowym i właściwym rozwiązaniem.
- Przedstawione zostały (w tym przez obecnego przedstawiciela Stowarzyszenia Notariuszy RP) wyzwania i problemy związane z kwalifikacją dokumentów urzędowych wydawanych w sprawach rodzinnych i spadkowych przez organy pozasądowe, a wynikające w praktyce z faktu, że większość norm kolizyjnych prawa prywatnego międzynarodowego Unii Europejskiej z zakresu jurysdykcji i uznania nie reguluje wcale, bądź reguluje w sposób niejasny i niejednolity, sytuacje, w których sprawa z zakresu prawa rodzinnego lub spadkowego rozpoznawana jest w trybie pozasądowym.
- Przedstawiony został projekt zaleceń wypracowanych przez przedstawicieli ELI oraz Uniwersytetów w Monachium i Pizie obejmujących wytyczne adresowane do ustawodawcy wspólnotowego w związku z obecnymi i przyszłymi pracami legislacyjnymi z zakresu prawa prywatnego międzynarodowego, celem zastosowania udoskonalonych i spójnych standardów gwarantujących skuteczność transgranicznego obrotu z wykorzystaniem dokumentów urzędowych wydawanych w sprawach spadkowych i rodzinnych także przez organy pozasądowe.
- Przedstawione zostały (w tym przez obecnego przedstawiciela Stowarzyszenia Notariuszy RP) uwagi krytyczne do projektu zaleceń, o którym mowa powyżej, i uwagi te przekazane zostały także organizatorom na piśmie.
Współorganizatorem warsztatu i organizatorem projektu jest pozarządowa organizacja non-profit „European Law Institute” (Europejski Instytut Prawa - ELI), z siedzibą w Brukseli i sekretariatem w Wiedniu, zrzeszająca jako członków zarówno osoby fizyczne (prawników ze świata nauki oraz praktyki), jak i ponad 100 instytucji związanych z zastosowaniem prawa, z sektora publicznego, prywatnego oraz akademickiego.
W warsztacie, poza przedstawicielem SNRP, uczestniczyli między innymi przedstawiciele notariatów: francuskiego, niemieckiego i austriackiego, a także inni praktycy i przedstawiciele doktryny. Zgodnie przyjęto, że postępujące stopniowe przekazywanie organom pozasądowym (w szczególności notariuszom) niektórych kompetencji z zakresu prawa rodzinnego i spadkowego, nie wyłączając rozpoznawania niespornych spraw o rozwód i separację, jest procesem pozytywnym i pożądanym. Proces ten zwany jest „dejudycyzacją” lub „dejudykalizacją”, a jego głównym uzasadnieniem w prawie rodzinnym jest autonomia woli stron. Na uwagę zasługuje, że jednoznacznie pozytywnie o przekazywaniu tych spraw do rozpoznawania notariuszom wypowiadały się osoby niezwiązane z notariatem (zarówno przedstawiciele doktryny, jak i praktyki).
W trakcie warsztatu padło szereg argumentów za przekazaniem notariuszom niespornych spraw w przedmiocie rozwodu i separacji, w tym następujące:
- W przypadku zgody stron, nie jest istotne ustalanie faktów będących podłożem sprawy (nie zachodzi konieczność prowadzenia przez sąd postępowania dowodowego).
- U notariusza możliwe jest jednoczesne uregulowanie dodatkowych kwestii związanych z rozwodem (podział majątku małżonków i wzajemne rozliczenia, należności alimentacyjne, regulowanie tytułu prawnego do zajmowania wspólnych nieruchomości, w niektórych przypadkach także kwestie opieki nad dziećmi), co jest niemożliwe bądź znacząco utrudnione, jeśli sprawę prowadziłby urząd stanu cywilnego lub inny organ administracji.
- Notariusz jest gwarantem najszerszego wypełnienia obowiązku doradczego i udzielenia stronom niezbędnych wyjaśnień, w szczególności osobom niedoświadczonym. W praktyce pracownicy organów administracji (typu USC) nie mają ani kwalifikacji, ani odpowiednich zasobów, by powyższe wypełnić w sposób należyty.
- Notariusz jest gwarantem bezstronności rozstrzygnięć.
- U notariusza możliwe jest, w związku z jego kwalifikacjami, przeprowadzenie także mediacji poprzedzających rozwód.
- Spośród potencjalnych organów pozasądowych notariusz jest podmiotem dostępnym najłatwiej, najszybciej i najbliżej.
- Notariusz jest gwarantem najpełniejszego zastosowania zasady bezpośredniości postulowanej przez ELI, tzn. aby dokument (np. poświadczenie rozwodowe) osobiście wydawał organ, który w pełnym zakresie wysłuchał stanowisk stron i zweryfikował ich zamierzenia. Notariusze mają najlepsze zasoby ku temu, a powyższe jest w stopniu utrudnionym bądź niemożliwym do wykonania przed organami administracji typu USC.
- Notariusz jest najlepszym gwarantem przeprowadzenia postępowania w sposób bez zwłoki i najsprawniej, a doświadczenie wskazuje, że wszelkie przedłużanie spraw rozwodowych wpływa negatywnie na stosunki rodzinne.
- W przypadku, gdy - na wzór krajów common law - jako warunki skuteczności ugód w sprawach majątkowych małżeńskich wprowadzone byłyby: uzyskanie przez każdą ze stron niezależnej porady prawnej (independent legal advice) i wzajemne ujawnienie majątków małżonków (disclosure), najwłaściwszym z organów pozasądowych ku badaniu spełnienia powyższych przesłanek byłby notariusz.
W trakcie spotkania przedstawiciel Stowarzyszenia Notariuszy RP podjął działania mające na celu przystąpienie Stowarzyszenia do ELI w charakterze członka instytucjonalnego z prawem głosu.
Gospodarz:
Uniwersytet w Monachium
Współorganizatorzy:
European Law Institute (ELI) i Uniwersytet w Pizie
Koordynatorzy warsztatu:
prof. Anatol Dutta (Uniwersytet w Monachium) i prof. Elena Bargelli (Uniwersytet w Pizie)
